Eskiyle Yeninin, Savaşla Barışın Ortasında yazısı ilk önce Günce Sinema üzerinde ortaya çıktı.

Film Jirō Horikoshi’nin çocukluk döneminde uçak mühendisi olma hayalleriyle başlar. Bu hayalini gerçekleştirmek için Tokyo’da mühendislik eğitimi alan Jirō, mezun olduktan sonra Mitsubishi’nin uçak fabrikasında işe girer. Yakın arkadaşı Honjō ile birlikte Japonya’nın da Batılı devletler gibi tamamen metal bir uçak yapabileceği günlerin gelmesi için çalışırlar. Bu süreçte tasarladıkları uçaklar başarısız olsa da en iyi uçağı yapma hedeflerinden vazgeçmezler. Bir yandan ordu ve donanma savaşta üstün gelecek uçağın üretilmesi için Jirō’yu görevlendirse de Miyazaki’nin filmde vurguladığı üzere Jirō Horikoshi’nin hayali, militarist hedeflerin ötesinde en iyi uçağı yapmaktır.

Jirō ve Honjō Almanya’ya, Junkers fabrikasında inceleme yapmaya gönderilirler. Burada Honjō’nun dikkatini çeken uçakları çekecek öküzlerin olmadığıdır. Fabrikanın içinde Jirō bir uçağı incelerken Alman askerler koşarak Jirō’ya engel olmak isterler. Askerlerden biri Japonların her şeyi kopyaladığını, dolayısıyla Alman teknolojisini Japonlardan korumak için emir aldıklarını söyler. Fabrikadan çıktıktan sonra Honjō Japonya’nın 20 yıl geride olduğunu söylediğinde, Jirō da “kaplumbağanın Aşil’i takip etmesi gibi”, bir gün Almanlara yetişip onları geçeceklerini söyler.

Jirō, filmin sonunda Caproni ile yine bir rüyada buluşur. Birlikte bir Zero filosuna selam verirler ve Caproni Jirō’yu tebrik eder. Ancak Jirō istemediği şeylerin olduğundan ve bir uçağın bile geri gelmediğinden bahseder. Çünkü Zero uçakları “kamikaze” olarak bilinen intihar uçuşları için kullanılmıştır. Jirō döneminin en iyi savaş uçağını yapmış olsa da kendi icadının yıkıcı sonuçlarının farkındadır. Miyazaki’nin verdiği röportajlardan da anlaşılacağı üzere, Zero uçağı hem Japon askerlerinin hem de pek çok Amerikalının ölümüne neden olmuş olsa da ulaştığı teknolojik zirveyle hayranlık uyandıran bir icattır. [5] Öte yandan Jirō Horikoshi militarist olduğu için değil, zamanının rüzgarıyla birlikte hareket ettiği için savaş uçağı tasarlamak durumunda kalmıştır. [6]

Rüzgâr Yükselirken yazısı ilk önce Günce Sinema üzerinde ortaya çıktı.

Bong Joon-Ho’nun 2006 tarihli filmi Yaratık (The Host) 2020 yılında tekrar gündeme geldi. İnternet aramalarında neden bu filmin yeniden seyredilmesi gerektiğine dair pek çok makale okunabilir. Bong’un Parazit (2019) ile Oscar alması üzerine filmlerine olan ilginin artması mutlaka etkili olmuştur. Öte yandan filmde 2020 yılının ilk ayları itibariyle içinde bulunduğumuz virüs ve karantina süreciyle benzerliklerin olması da dikkat çekilen noktalardan biri. Bu açıdan 2006 izleyicisinin gözünden kaçmış ya da diğer salgın/virüs filmleri gibi algılanmış olabilen, insanların maske taktığı, karantinaya alındığı sahneleri, 2020 izleyicisi kendi günlük hayatından parçalar olarak görebilir. Ancak bu yazıda ele alacağım konu filmin virüs ya da karantina içerdiği için güncel olması değil Amerikalıları ve ABD siyasetini temsil etme biçimi açısından güncelliğini koruyor olması.

Seul’den geçen Han Nehri’ne şişelerce formaldehit dökülmesinden birkaç yıl sonra nehirden balık benzeri devasa bir yaratık çıkarak etraftaki insanlara saldırmaya başlar. Park ailesi nehir kenarında büfe işletmektedir ve ailenin aklı pek başında olmayan büyük oğlu Kang-Du, orta okul öğrencisi kızı Hyun-Seo ile yaratıktan kaçmaya çalışırken yaratık Hyun-Seo’yu yakalayarak nehrin içine dalar. Hyun-Seo ile birlikte pek çok kişi için toplu anma töreni düzenlenir. Hyun-Seo’nun dedesi, babası, halası ve amcasından oluşan Park ailesi kahrolmuştur. Ancak ortaya bir de virüs ve karantina meselesi çıkar. Yaratıkla temas edenlerin bir hastanede karantinaya alındığı gece, Hyun-Seo cep telefonundan Kang-Du’yu arar ve Park ailesi küçük kızlarının hayatta olduğunu öğrenir. Filmin geri kalanında Park ailesinin Hyun-Seo’yu kurtarmak için verdiği mücadeleye şahit oluruz.

Bong Joon-Ho’nun diğer filmlerinde olduğu gibi Yaratık da sadece bir canavar filmi ve/veya aile filmi değildir ve pek çok siyasi eleştiri içermektedir. Filmin başlangıç sahnesi gerçek bir olaydan esinlenilmiştir. Güney Kore’de bulunan ABD üslerinden birine ait morgda çalışan Albert McFarland 2000 yılında 480 adet şişede bulunan 475 ml’lik formaldehidin Han Nehri’ne dökülmesini emretmiştir.[1] Film de Şubat 2000’de Seul’de bulunan ABD ordusuna bağlı bir morgda başlar. Morgun Amerikalı görevlisi Koreli asistanına her yerin çok tozlu olduğunu, asistanı Bay Kim’in daha iyi temizlik yapması gerektiğini söyler. Ardından şişeler dolusu formaldehiti lavabodan dökmesini ister. Bay Kim bunun mevzuata aykırı olduğunu söylese de Amerikalı sinirli bir gülümsemeyle “Dök gitsin” der. Asistan kimyasalın Han Nehri’ne gideceğini hatırlatır ama Amerikalı umursamaz ve “Nehir geniş, biz de geniş fikirli olalım” der.

Amerikalının başta etrafın çok tozlu olduğundan şikâyet edip hemen ardından litrelerce toksik maddenin öylece lavabodan dökülmesini istemesi oldukça ironiktir. Özellikle asistanının kuralları hatırlatmasından sonra geniş fikirli olma vurgusu yapması adeta trajikomiktir. Bu sahnede yaşananlar Güney Kore’yi korumak adına orada bulunan ABD ordusu ile Güney Kore hükümeti arasındaki ilişkinin temsili olarak da okunabilir. Amerikalı adeta başkasının evinde misafirken ev sahibine emirler yağdıran ve neyin doğru olduğuna en iyi karar verebilen kişidir.

2005 yılına gelindiğinde ise Han Nehri’nden balık benzeri devasa bir canavar çıkıp insanlara saldırmaya başlar. Kaçışan insanlardan bazıları orada bulunan bir konteynerin içine girse de yaratık da peşlerinden girer ve insanlar dışarı çıkamaz. Sarışın bir adam insanlara yardım etmek için koşarken bir kadın: “Donald nereye gidiyorsun?” diye bağırır. Donald insanlara yardım etmesi gerektiğini söyleyerek konteynerin içine saklanan insanları kurtarmaya koşar. Bu sırada başka bir kadın da Kang-Du’ya yardımcı olması için yalvarır ve Donald ile birlikte konteynerin kapısını açarlar. İnsanlarla birlikte dışarı çıkan yaratık etrafa saldırmaya devam eder. Donald yaratığı durdurmaya çalışır ama yaratığın saldırısına uğramaktan kurtulamaz.

Haberlerde ABD ordusunda astsubay rütbeli bir asker olan Donald White’ın yaratıkla cesurca savaştığı ve kolunu kaybettiği bilgisi verilir. Daha sonra ise yine haberlerden Donald’ın öldüğünü öğreniriz. Herkes kaçarken sadece Donald’ın cesaret göstermesi, kahramanlık yapmaya çalışması Amerikan savaş filmlerindeki tipik Amerikalı asker/kahraman imgesini hatırlatmaktadır. Kang-Du ise ancak başka birinin yönlendirmesiyle bir şeyler yapmaya çalışan, onu da ne yapacağını bilmez bir halde yapan bir karakterdir. Bong Joon-Ho filmin Amerikan karşıtı öğeler içerdiğine yönelik eleştirilere, filmde “Koreli ailelere yardım etmeye çalışan iyi kalpli ve cesur bir Amerikan askeri de var” şeklinde yanıt vermiştir.[2] Ancak Donald’ın soyadının bile “White” olması manidardır. Bong ABD askeri olarak sarışın ve “beyaz” bir asker seçmiştir ve yaratığın saldırısında ölen pek çok Koreli vatandaş olmasına rağmen, haberlerde sadece “cesurca savaşan” Donald White’tan bahsedilir.

Yine haberlerde, ABD ordusunun incelemeleri neticesinde yaratıkla temas edenlerde bilinmeyen bir virüsün tespit edildiği ifade edilir. Bugün adını sıkça duyduğumuz CDC’ye (Hastalık Kontrol ve Korunma Merkezleri) gönderilen numunelerden çıkan sonuca göre, yaratık bu ölümcül virüs ve SARS gibi başka virüslerin taşıyıcısıdır. Kang-Du yaratık ile temasta bulunduğundan  ABD’lilerin tespit ettiği bu virüsü taşıdığı düşünülür. Hastanede karantinadayken kaçıp, ailesiyle birlikte kızın kurtarmaya çalışsa da yakalanır ve tahliller için yine karantinaya alınır. Bir süre sonra koruyucu kıyafetler içinde Amerikalı şaşı bir doktor ile Koreli tercümanı gelir ve diğer sağlık görevlilerine dışarı çıkmalarını söyler. Şaşı doktor çevirmen aracılığıyla Kang-Du ile konuşur ve kızının hayatta olduğunu düşünüyorsa neden orduya, televizyon kanallarına ya da insan hakları örgütlerine haber vermediğini sorar. Yine en doğrusunu bilen bir Amerikalı ve ne yapacağını bilmeyen bir Koreli sahnesi izleriz. Kan örneği alınabilmesi için sakinleştirici verilmiş olan Kang-Du ağlayarak derdini anlatmaya çalışırken, şaşı doktor tercümana: “Şüphelendiğimiz gibi virüs beynini ele geçirmiş. Ön lobda. Zihinsel hastalık geçmişi yok ama bunama semptomları gösteriyor. Beyni son umudumuz. Virüs burada olmalı.” der. Kang-Du’yu izole eden perdenin arkasına geçtiğinde ise Astsubay Donald’ın otopsisinde virüse rastlanmadığını, karantinaya alınan hastaların hiçbirinde virüs tespit edilemediğini anlatır. Ortada bir virüsün olmadığını söyler. Şaşı doktor bunları Kang-Du’nun İngilizce bilmediğini varsayarak tercümana İngilizce anlatmıştır ancak Kang-Du olan biteni anlayıp “Virüs yok mu?” diye sorar.

Şaşı doktor ile Kang-Du arasında geçen konuşma sözde Amerikan uzmanlığını tiye almaktadır. Hâlihazırda doktorun şaşı olması meseleye ne kadar çarpık baktığının göstergesidir. ABD ordusunun ortaya bir virüs yalanı atmasına ve doktorun da bunun farkında olmasına rağmen şaşı doktor olup bitenin farkında olmayan Kang-Du’nun önünde beynindeki virüsten ve birtakım semptomlardan bahsetmiştir. Nihayetinde Kang-Du’nun kafasında bazı işlemler yapılır. Önemli olan virüsün gerçek olmaması değil Amerikalıların virüsün var olduğunu söylemiş olmalarıdır. Amerikan umursamazlığı öyle bir boyuttadır ki Kang-Du tahliller için tutulduğu yerden kaçtığında kapının önünde mangal yapan Amerikan askerleriyle karşılaşır. 

Diğer taraftan sözde virüsle mücadele için Güney Kore’de bulunan ABD ordusu “sarı ajan” (agent yellow) adında özel bir gaz geliştirir. Bu ajan yüz kilometrelik bir etki alanına ve temas ettiği bütün biyolojik canlıları ortadan kaldırma gücüne sahiptir. Filmin sonuna doğru, Kore halkı bu ajanın kullanımını protesto etmek için Han Nehri kıyısında toplanır. Protestocular yaratık nehirden çıkınca havadan bırakılan bu ajana maruz kalırlar ve ajanın zararlı etkisi hemen gözlenir. Sarı ajan ABD ordusunun 1961-1971 yılları arasında Vietnam Savaşı’nda kullandığı “turuncu ajana” (agent orange) bir göndermedir. Ormanlarda Viet Kong askerlerine saklanacak yer kalmaması amacıyla 75 milyon litreden fazla herbisit Vietnam, Kamboçya ve Laos’a uçaklarla havadan bırakılmıştır. Zehirli kimyasallar içeren bu ajan nedeniyle bölge halkında kanser ve doğum kusurları da dahil ciddi hastalıklar görülmüştür.[3] Ancak Hollywood filmlerinde yıllarca Amerikalıların Vietnam Savaşı’ndaki “kahramanlıkları” anlatılmıştır. Komünizme karşı bölge halkını koruma iddiasıyla orada bulunan ABD ordusu bir yandan toksik maddelerle çevreye ve insanlara zarar vermiştir. Tıpkı, yıllar sonra Güney Kore’de yaşanan formaldehit hadisesi gibi.

Filmin son sahnesinde Kang-Du’nun büfesindeki televizyon açıktır. Haberlerde ABD Senatosu’nun, Kore’deki virüs olayını araştırmak için kurulan komitesine göre bir virüsün tespit edilemediği belirtilir. Varılan sonuç ise bu krizin nedeninin yanlış bilgilendirme olduğudur. Pek çok insan var olmayan bir virüs nedeniyle bu ajana maruz kalsa da ABD’den gelen açıklama bu kadar basittir. Bong’un ifadesiyle filmdeki virüs, ABD’nin kitle imha silahları bulundurduğu gerekçesiyle 2003 yılında Irak’ı işgal etmesi, yapılan araştırmalar sonucunda bu tür silahların Irak’ta hiç olmadığının anlaşılmasına dair bir hicivdir.[4]

Yaratık filminin üzerinden neredeyse 15 yıl geçti ve evet, film güncelliğini koruyor. Yaratık sadece Bong Joon-Ho’nun hicvettiği geçmişteki meseleler nedeniyle değil filmden sonra yaşanan ve bugün yaşanmakta olan olaylar dolayısıyla da güncel. ABD’nin çevreyi en fazla kirleten ülkelerin başında gelmesine[5] rağmen “haksız ekonomik yük” yarattığı iddiasıyla 2017 yılında Paris İklim Anlaşması’ndan çekilmesi[6], filmde eleştirilen ABD siyasetinin yıllar geçse de değişmediğini gösteriyor. Öte yandan bugün gerçek bir virüsün varlığından tamamen eminken ABD Başkanı’nın virüsün “kendiliğinden”, “mucizevi bir şekilde”, “aşı gerekmeden” ortadan kalkacağını defalarca iddia etmesi[7]; virüse yakalandıktan sonra ise bunu “Tanrı’nın bir lütfu” olarak yorumlaması[8] zaten ABD siyasetinin içinde olduğu trajikomediyi gözler önüne seriyor. Bong Joon-Ho bu filmde Amerikan düşmanlığı yapmıyor, sadece ABD siyasetine ve bu siyasetin dünyada yarattığı etkiye, filmdeki Amerikalılar üzerinden ayna tutuyor.

[1] Soompi. “U.S. Army Keeping Close Eye on Han River Monster,” April 11, 2006. https://www.soompi.com/article/358224wpp/us-army-keeping-close-eye-on-han-river-monster.

[2] Wallace, Bruce. “Who’s the Monster?” Los Angeles Times, November 1, 2006. https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-nov-01-et-host1-story.html.

[3] History. “Agent Orange,” May 16, 2019. https://www.history.com/topics/vietnam-war/agent-orange-1.

[4] Wallace, “Who’s the Monster?”

[5] Statista. “Largest Producers of Fossil Fuel CO2 Emissions Worldwide in 2018, by Share of Emissions,” 2020. https://www.statista.com/statistics/271748/the-largest-emitters-of-co2-in-the-world/.

[6] United States Department of State. “On the U.S. Withdrawal from the Paris Agreement,” November 4, 2019. https://www.state.gov/on-the-u-s-withdrawal-from-the-paris-agreement/.

[7] Washington Post. “34 Times Trump Said the Coronavirus Would Go Away,” September 16, 2020. https://www.washingtonpost.com/video/politics/27-times-trump-said-the-coronavirus-would-go-away/2020/04/30/d2593312-9593-4ec2-aff7-72c1438fca0e_video.html.

[8] BBC News. “Covid: Trump Describes His Illness ‘a Blessing from God,’” October 8, 2020. https://www.bbc.com/news/world-us-canada-54455040.

Yaratığın Amerikalıları /Amerikalıların Yaratığı yazısı ilk önce Günce Sinema üzerinde ortaya çıktı.

Bong Joon-Ho Parazit (2019) filmiyle En İyi Yönetmen Oscar’ını aldığında yaptığı konuşmada üniversite öğrencisiyken en sevdiği sözün, Martin Scorsese’ye ait “en kişisel olan en yaratıcıdır” ifadesi olduğunu belirtti.[1] Bong yine öğrenciyken yaşadığı bir deneyimden esinlenerek Parazit’in hikâyesini oluşturmuştur. Bir arkadaşının yönlendirmesiyle kendi ailesinden daha zengin bir ailenin oğluna İngilizce dersi vermiştir.[2] Aynı dönemde bir arkadaşının şeftaliye alerjisi olduğunu duyunca inanmamış, sonra arkadaşının şeftaliye dokunmasa da kızarıp alerjik krize girdiğini görmüştür. Bu deneyimin oldukça travmatik olduğunu söyleyen yönetmen Bong, aynı zamanda sinematik olduğunu düşündüğü için şeftali alerjisini filminde de kullanmıştır.[3]

Parazit filmiyle Bong Joon-Ho’nun kişisel deneyimleri uluslararası izleyici karşısına çıkmış oldu. Bir diğer ifadeyle “kişisel olanın uluslararası hale geldiğine” şahit olduk. Bong aynı zamanda bu filmi çekme fikrinin arkasında Güney Kore’ye özgü ayrıntıları işlemenin olduğunu söylemiştir.[4] Filmde yönetmenin kişisel deneyimleriyle birlikte söz konusu kültürel ve sosyal detayları da izliyoruz. Aynı zamanda ülkenin uluslararası meselelerinin de işlendiğini ve bu meselelerin insanların gündelik hayatlarının bir parçası olabildiğini görüyoruz. Cynthia Enloe uluslararası siyasetin sadece ülkelerden ve hükümetlerden ya da askerî birlikler ile diplomatik yazışmalardan ibaret olmadığına dikkat çekmektedir. Enloe “uluslararası olan kişiseldir” derken devletlerin birbirleriyle kurdukları ilişkilerde kişilerin oynadıkları rollerin de göz önünde bulundurulması gerektiğini anlatmaktadır. Enloe bu ifadesiyle kadınların uluslararası ilişkilerde oynadıkları rollerin göz ardı edilmemesi gerektiğini vurgulasa da^[5] Parazit filmiyle birlikte düşünüldüğünde, “uluslararası olan kişiseldir” başka bir anlamda da yorumlanabilir.

Ailesiyle birlikte bir apartmanın bodrum katında yaşayan Kim Ki-Woo, bir arkadaşının tavsiyesiyle zengin Park ailesinin lise öğrencisi kızına İngilizce dersi vermeye başlar. Bu ailenin küçük oğluna sanat eğitmeni arandığını öğrenince kendi kız kardeşini başka biri olarak tanıtarak eve sokmayı başarır. Ardından, Jessica ismiyle “sanat terapisi” yapmaya başlayan kız kardeş evin şoförüne tuzak kurarak kendi babasını şoför olarak işe aldırır. Baba da çocuklarıyla iş birliği yapar ve bu evde yıllardır hizmetçilik yapan kadının işten atılması sağlanır. Yerine de Ki-Woo’nun annesi hizmetçi olarak alınır. Böylece bodrum katında yaşayan Kim ailesi zengin bir ailenin evine kısmen de olsa yerleşmiş olur.

Ki-Woo zengin aileye üniversite okumamış kız kardeşini ABD’deki bir üniversitede iyi eğitim görmüş biri olarak tanıtmıştır. Kız kardeşini eve ilk getirdiğinde, evin önünde zili çalmadan önce kısa bir tekerleme diyeceğimiz şekilde, uydurdukları özgeçmişi tekrar ederler: “Jessica tek çocuk, Illiniois Chicago, sınıf arkadaşı Kim Jin-Mo, o da senin kuzenin.”

Daha sonra “Jessica jingle” olarak adlandırılan bu tekerleme o kadar popüler oldu ki, sadece bu kısmın ses dosyası Parazit’in resmî web sitesi üzerinden ücretsiz erişime açıldı.[6] Anlamı pek bir şey ifade etmeyen bu tekerlemenin bu kadar ilgi görmesinde belki de melodisinin rolü olduğunu söyleyebiliriz.

Jessica jingle hakkında kısa bir internet araması yapıldığında, melodinin Güney Kore’de oldukça meşhur bir çocuk şarkısının melodisi olduğu anlaşılıyor: “Dokdo Bizim Toprağımız.” Ayrıca, öğrencilerin bir şey ezberlerken bu melodiyi sıklıkla kullandıkları da ifade ediliyor. [7] Dokdo ya da Japonca Takeshima olarak adlandırılan çoğunluğu kayalıklardan oluşan adalar Güney Kore ve Japonya arasında toprak anlaşmazlığı sebebi. Mevcut durumda adaların idaresi Güney Kore’de fakat Japonya adalar üzerinde hak iddia ediyor. Her iki ülke de adalar üzerindeki haklarını kendi dışişleri bakanlıklarındaki özel broşürlerle tarihe dayandırarak kanıtlamaya çalışıyor.[8]

Dokdo Bizim Toprağımız şarkısındaki bazı ifadeler ise şöyle: “Her kim kendisine ait olduğunu söylese de Dokdo bizim toprağımız. Hawaii Amerikan toprağı, Tsushima Japon toprağı, ama Dokdo bizim toprağımız.”[9] Yönetmenin Güney Kore’de herkesin melodisini bildiği bu şarkıyı tercih etmesi yukarıda da bahsettiğim üzere, filmin ülkeye özgü detayları içermesine yönelik gibi gözüküyor. Fakat burada vurgulanması gereken iki ülke arasındaki toprak anlaşmazlığının çocuk şarkısı haline gelebilmesi ve melodisinin sözlerden ayrı olarak insanlar tarafından gündelik hayatlarında kullanılabiliyor oluşu.

Parazit’te Güney Kore’nin uluslararası sorunlarıyla ilgili dikkat çeken bir diğer bölüm ise Kuzey Kore’ye bolca atıf yapılan sahne. Zengin Park ailesi kampa gidince, Kim ailesi boş kalan evde keyif yapmaya başlar. Bir süre sonra evin eski hizmetçisi kadın gelir ve unuttuğu bir şeyi alıp gideceğini söyler. Bu kadının da evin yeni çalışanlarının aile olduklarından haberi yoktur. Dolayısıyla, Ki-Woo’nun annesi kapıyı açıp kadınla ilgilenirken, herkes saklanır. Eski hizmetçi kilerdeki bir dolabın arkasında gizlenmiş olan sığınağa koşarak orada saklanan kocasına yemek verir. Buna şahit olan yeni hizmetçiye kocasının alacaklılardan kaçtığını, bu nedenle bu sığınakta gizlendiğini ve ev sahiplerinin bundan haberdar olmadıklarını söyleyerek yardım ister.

Ev sahipleri sadece adamın değil, sığınağın varlığından da bihaberdir. Eski hizmetçinin anlattığına göre evi inşa eden mimar pek çok zenginin evinde olduğu gibi muhtemel bir Kuzey Kore saldırısına karşı bu sığınağı inşa etmiştir. Ancak nedense evi satın alan aileye bundan bahsetmemiş, hizmetçi kadın da bu durumdan yararlanmıştır.

Eski hizmetçi, yerine gelen kişiden kendisine ve eşine yardımcı olmasını ister. Bu esnada, Ki-Woo, babası ve kız kardeşi bu konuşmaları dinlerken kendilerini sığınakta bulurlar. Bu kişilerin aile olduğunu anlayan kadın hemen telefonuyla ailenin videosunu çeker ve kendisine yardım etmezlerse gönder tuşuna basacağını söyler. Hatta bu tuşu Kuzey Kore’nin füze fırlatma düğmesine benzetir. Ardından, Kuzey Kore ne zaman füze fırlatsa televizyonda açıklama yapan ve Kuzey Kore liderini öven kadın sunucunun taklidini yapar. Altın Palmiye kazandığında Yönetmen Bong’a bu sahneyle ilgili soru sorulmuş, Bong gülüp geçilecek bir sahne olduğunu, çok ciddiye alınmaması gerektiğini söylemiştir.[10] Fakat başka bir röportajında Güney Kore halkının yaşadığı kolektif endişeden bahsederken iki ülke arasındaki soruna değinmiştir. Savaş ve ailelerin parçalanmasının toplumu onlarca yıldır etkilediğini, kendi teyzesinin de Kuzey’de kaldığını ifade etmiştir.[11]

Öte yandan, zengin ailelerin evlerinde sığınak bulunurken, bodrum katında yaşayan Kim ailesinin evi de aslında sığınak olarak inşa edilmiştir. 1970’lerde Kuzey Koreli ajanların Güney’e sızarak terör saldırılarında bulunmasıyla, Güney Kore hükümeti alçak katlı tüm binaların acil bir durumda sığınak işlevi görecek bodrumlarının olmasını şart koşmuştur. İlk zamanlar bu bodrumların ev olarak kiraya verilmesi yasak olmasına rağmen, 80’ler ile başlayan emlak sıkıntısıyla birlikte bodrum/sığınaklar yaşama alanı olarak yasallaşmıştır.[12] Filmdeki Park ailesinin evlerindeki sığınaktan haberleri olmasa da mesele Kuzey Kore olduğunda zengin-fakir farkı olmadan Güney Kore halkının hayatlarının etkilendiği görülmektedir.

Son olarak, oğlunun doğum günü partisi öncesi, bahçede kurulacak masa düzeni hakkında zengin annenin hizmetçiye verdiği talimatlara odaklanabiliriz. Anne masaların turna kanadı biçiminde dizilmesini ister. Hizmetçiye ayrıntılı olarak ne kastettiğini anlatır. Amiral Yi’nin Hansan Adası Muharebesi’nde kullandığı taktikten bahseder. Oğlunun bahçede duran Kızılderili oyun çadırını gösterir ve çadırı Japon savaş gemileri gibi düşünüp, masaların çadırın etrafında yarı yuvarlak biçimde yerleştirilmesini ister.

Annenin bahsettiği Amiral Yi Sunshin 1592 yılında Kore yarımadasını istila eden Japon güçlerine karşı savaşmış ve söz konusu turna kanadı taktiğiyle Japon donanmasını geri püskürtmeyi başarmıştır. Ancak Japon işgali 1598’e kadar devam etmiş ve altı yıllık savaş süreci yüz binlerce Korelinin ölmesine, esir alınmasına ve Kore’deki saraylarla tapınaklar gibi pek çok kültürel mirasın yok olmasına neden olmuştur.[13] Dolayısıyla, bu süreçte acı çeken Korelilerde Japonlara karşı güçlü bir öfke duygusu oluşmuştur.[14] Bugün Amiral Yi, Kore’nin önde gelen savaş kahramanlarından biri olarak görülmeye devam etmekte, başkent Seul de dahil pek çok şehirde heykeli bulunmaktadır.[15] Bu şekilde Amiral Yi’nin ve savaş hafızasının Güney Kore halkının günlük hayatlarının bir parçası olmayı sürdürdüğü söylenebilir. Hatta günlük hayata o kadar yerleşmiş ki kurgu da olsa bir anne çocuğunun doğum günü partisi için bu kahramanın savaş taktiğinden faydalanmayı seçebiliyor.

Bong Joon-Ho Parazit filmiyle kişisel ve ulusal bir hikâye anlatmayı hedeflerken, aslında ülkesinin uluslararası ilişkilerini de ele alıyor. Basit bir tekerleme için ülkesinin toprak meselesiyle ilgili bestelenmiş bir şarkının melodisinden yararlanıyor. Çıkar çatışması yaşayan ve eline koz geçen birinin, başkalarını tehdit ederken Kuzey Kore’ye, özellikle de balistik füzelerine gönderme yapmasını sağlıyor. Küçük bir çocuğun doğum günü masa düzeni için ülkesinin savaş kahramanlarından birinin başarılı savaş taktiğinden faydalanıyor. Bong tüm bunları uluslararası ilişkiler dersi vermek için yapmıyor. Ama Bong’un kişisel ve ulusal deneyimlerinden yola çıkarak yazıp yönettiği Parazit ile birlikte “uluslararası olanın kişisel olduğuna” da şahit oluyoruz.

[1] Bong Joon Ho Wins Best Director, 2020, Erişim 24 Temmuz 2020. https://www.youtube.com/watch?v=ekMl5VHBH4I.

[2] Rose, Steve. “Parasite Director Bong Joon-Ho: ‘Korea Seems Glamorous, but the Young Are in Despair.’” The Guardian, 31 Ocak 2020, Erişim 24 Temmuz 2020. https://www.theguardian.com/film/2020/jan/31/parasite-director-bong-joon-ho-korea-seems-glamorous-but-the-young-are-in-despair.

[3] Han, Karen. “Bong Joon-Ho on Weaving His Personal Memories into Parasite.” Polygon, 14 Ekim 2019, Erişim 15 Ağustos 2020. https://www.polygon.com/2019/10/14/20906430/parasite-bong-joon-ho-interview-rock-peach-spoilers.

[4] Rose. “Parasite Director Bong Joon-Ho: ‘Korea Seems Glamorous, but the Young Are in Despair.’”

[5] Enloe, Cynthia. Bananas, Beaches and Bases: Making Feminist Sense of International Politics. University of California Press, 2014, s. 350-1.

[6] “Parasite | NEON”. Erişim 30 Haziran 2020. https://www.parasite-movie.com/jessica/.

[7] The Korea Herald. “Doorbell Song from ‘Parasite’ Hits Internet”, 18 Kasım 2019, Erişim 30 Haziran 2020. http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20191118000515.

[8] Ministry of Foreign Affairs of Republic of Korea. “MOFA Dokdo.”, Erişim 13 Kasım 2016. http://dokdo.mofa.go.kr/eng/pds/pdf.jsp. ; Ministry of Foreign Affairs of Japan. “10 Points To Understand the Takeshima Dispute.”, Erişim 13 Kasım 2016. http://www.mofa.go.jp/files/000092147.pdf.

[9] The Original Song of Jessica Jingle “Dokdo is our land” (with English CC). MBC World, 2019, Erişim 30 Haziran 2020. https://www.youtube.com/watch?v=FgtYinVy44Q.

[10] Sharf, Zack. “Bong Joon-Ho Reacts to Historic Palme D’or Win, Denies ‘Parasite’ Mocks North Korea.” IndieWire (blog), 25 Mayıs 2019, Erişim 29 Haziran 2020. https://www.indiewire.com/2019/05/bong-joon-ho-reacts-palme-dor-win-denies-parasite-mocks-north-korea-1202144877/.

[11] Rose, “Parasite Director Bong Joon-Ho: ‘Korea Seems Glamorous, but the Young Are in Despair.’”

[12] “The Real People Living in a ‘Parasite’ Basement.” BBC News, 10 Şubat 2020, Erişim 15 Ağustos 2020. https://www.bbc.com/news/world-asia-51321661.

[13] Kim, Djun Kil. The History of Korea. Santa Barbara, California: Greenwood, 2005, s. 80-3.

[14] Beasley, William G. The Japanese Experience: A Short History of Japan. London: Weidenfeld and Nicolson, 1999, s. 144.

[15] “Statue of Yi Sunsin – Sejongro Seoul.” In Wikipedia, 14 Aralık 2006, Erişim 17 Ağustos 2020. https://en.wikipedia.org/wiki/File:Statue_of_Yi_Sunsin_-_Sejongro_Seoul.JPG.

Parazit: Uluslararası Olan Kişiseldir yazısı ilk önce Günce Sinema üzerinde ortaya çıktı.

Trendeki tüm yolcular aynı koşullarda seyahat etmez. Kuyruk bölümündekiler sefalet içinde, kendilerine protein kalıbı denen jöle benzeri bir yiyecek getirilmesini beklerken ön kısımdakiler her türlü yiyecekle birlikte kuaför, terzi gibi hizmetlere de erişebilmektedir. Dolayısıyla, Snowpiercer iklim değişikliğinin her toplumsal sınıfı aynı oranda etkilemeyeceği şeklinde yorumlanırken günümüz küresel üretim sisteminin bir örneği olarak da okunmaktadır. Trenin ön vagonları sanayi sonrası ekonomilerin olduğu Küresel Kuzey’i temsil ederken; kuyruk kısmı gelişmemiş ekonomiler olan Küresel Güney’i ifade etmektedir. Kuzey, küresel ısınmaya ve çevre kirliliğine daha fazla katkı sağlarken ekolojik bozulmanın acısını en fazla Güney çekmektedir.^[1] Trenin baş kısmındakiler suşi tüketecek kadar rahat bir yaşam sürerken kuyruk kısmındaki insanların, geçmişte açlıktan birbirlerini yiyecek duruma düştüklerini öğreniriz. Yönetmen tüm bunları ustaca yansıtırken filme, Japonya’nın Kore yarımadasındaki sömürgecilik dönemini (1910-1945) anımsatan öğeler de eklemiştir. Bu yazıda filmin bazı sahnelerindeki dil tercihleri, belirli karakterler, kıyafet seçimi ve bazı sahnelerdeki detaylar üzerinden Japon sömürgeciliğinin izlerini nasıl sürebileceğimize değinmeye çalışacağım.

Filmin ilk dakikalarında trenin kuyruk kısmına silahlı askerler gelerek tüm çocukların öne çıkmasını ister ve çocukların sağlık kontrolünden geçirileceğini söylerler. Ardından bir kadın içeri girer ve 5-6 yaşlarındaki iki çocuğun boyunu ölçerek bu çocukları götürmeye karar verir. Bu esnada çocuklardan birinin babası ayakkabısını çıkarıp kadının kafasına fırlatır ve kadının alnı kanamaya başlar. Askerler ve diğer görevliler adamı yakalarken kadın iki çocukla birlikte gider. Kısa bir süre sonra üst düzey bir görevli olduğunu anladığımız Bakan Mason (Tilda Swinton) gelir. Fırlatılan ayakkabı, Mason’a tepsi içinde sunulur ve o da kuyruk kısmındakilere elindeki ayakkabıyı sallayarak hadlerini bildiren bir konuşma yapar. Onlara, ayakkabının düzensizlik, kaos ve ölüm anlamına geldiğini söyler. Tüm bunlara neden izin verilemeyeceğini anlatır: “Ebedi düzeni kutsal lokomotif belirler. Her şey kutsal lokomotiften akar. Her birimiz önceden belirlenmiş belirli pozisyonumuzda kalmalıyız. Yerinizi bilin, yerinizde kalın.” 

Bakan Mason’ın kuyruk kısmındakilere gelip “kutsal lokomotif” vurgusu yapması Japonya’nın sömürgecilik dönemine bir atıf olarak da okunabilir. Bu sonuca öncelikle “trende bir bakanın bulunması” sorgulanarak varılabilir. Bakan’ın yaptığı konuşma Kore’ye gönderilen ilk sömürge valisi Terauchi’nin sözlerini anımsatır: “Kore halkı ya bizim kanunlarımıza boyun eğmeyi seçer ya da ölümle yüzleşir.”^[2] Mason’ın sömürge valisine benzerliği sadece bununla da sınırlı değildir. Kuyruk kısmındakilerin ayaklanıp öne doğru ilerlediği ve yüzleri maskeli, baltalı bir grupla savaştığı sahnede Mason’ın göğsünde madalyalar olan beyaz bir takım giydiğini görürüz. Buradan Mason’ın sadece bir Bakan olmadığını, askerî lider özelliği de taşıdığını anlayabiliriz. Nihayetinde, Japonya’nın Kore’ye atadığı sömürge valilerinin hepsi orduda ya da donanmada görev yapmış üst düzey askerlerdir. Ayrıca Kore’ye atanan valilerden ikisi bu görevlerinin ardından Japonya’da Başbakanlık yapmıştır.^[3] Kuyruk bölümünden birkaç kişinin Mason’ı rehin alarak Curtis (Chris Evans) liderliğinde öne doğru ilerlediği bir sahnede, Bakan’ın aslında Başbakan olduğu doğrulanır. Sera olarak kullanılan vagonda ilerlerken, burada çalışan biri Mason’a Japonca “Başbakan, iyi misiniz?”^[4] diye sorar, o da iyi olduğunu söyler.

Buradan yönetmenin film boyunca tercih ettiği dil kullanımına geçebiliriz. Snowpiercer’ın dili ağırlıklı olarak İngilizce’dir ve ana karakterler İngilizce konuşurlar. Buna istisna olarak Koreli Namgoong Minsu (Song Kang-Ho) ve kızı Yona (Go Ah-Sung) örnek gösterilebilir. Namgoong Korece konuşur ama yönetmen filmde altyazı kullanmamayı tercih etmiştir. Yalnızca Namgoong’un ilk göründüğü sahnede, diğer karakterlerle anlaşmasını sağlamak için sesli çeviri yapan bir cihaz kullanılır. Daha sonra Yona’dan çeviri desteği alınsa da Namgoong’un ne dediği Korece bilmeyen seyirci için çoğunlukla muamma olarak kalır. Aynısı filmde tek tük kullanılan Japonca için de geçerlidir. Üstelik, Japonca’nın kullanıldığı sahneler rastgele değildir ve seyirciye bazı ipuçları verir.

Filmde Japonca’nın ilk defa duyulduğu bölüm, kuyruk kısmındakilerin artık ayaklanmaya karar verip trendeki kapıların açık tutulmasını sağlamak için birbirine bağlayacakları varilleri toplamaya başladıkları sahnedir. Herkes birbirine yardımcı olur, bir kadın bebeğine beşik yaptığı varili teslim eder ve kendisine bu katkısının unutulmayacağı söylenir. Ancak o sırada dua etmekte olan yaşlı bir adama sıra geldiğinde işler değişir. Varilleri toplayan Edgar (Jamie Bell), adama İngilizce küfür ederken Japonca “Affedersiniz!”^[5] der. Sonuçta varil oradan alınır ama arkadan yaşlı adamın Japonca söylenmesi duyulur: “Ne bu böyle, aptal herif! Ne yapıyorsun?”^[6]  Yaşlı adam adeta olan bitene anlam veremez ve iş birliği yapmak istemez. Kuyruk bölümünde kötü şartlarda yaşıyor olmasına rağmen, iş birliği yapmaya yanaşmayan kişi konuşmasından anladığımız kadarıyla Japon’dur. Yönetmen burada filmin neredeyse tamamında kullandığı gibi İngilizce tercih edebilirdi. Ancak özellikle Japonca konuşan bir karakter eklemesini sömürge dönemine yönelik bir gönderme olarak okumak mümkün. Özellikle II. Dünya Savaşı döneminde, Japonya’daki fabrikalarda ve madenlerde zorla çalıştırılan Korelilerin yanı sıra, Japon halkı da savaş sanayisinde çalışmaya zorlanmıştır.^[7] Fakat Korelilerin aksine Japonlar başkaldırmamış, bulundukları konuma rıza göstermişlerdir.

Japonca’nın kullanıldığı bir diğer sahne ise kuyruk bölümündekilerin yüzleri maskeli, elleri baltalı grupla kanlı çatışmaya girdiği sahnedir. Bir süre çatışma yaşandıktan sonra askerî üniformalı Japon görevli elinde bir diyafonla çıkagelir ve Yekaterina Köprüsü’ne yaklaşıldığını söyler. Hemen ardından maskeli, baltalı grup ondan geriye saydıktan sonra “Mutlu Yıllar” ve sonra üç kez “Banzai” diye bağırır. Trenin yola çıkmasından itibaren 18. yıla girilmiştir. Bu sahnede Japonca’nın tercih edilmesi, kuyruk bölümünden gelen asilere karşı kullanılan baltalı grubun Japon geleneğiyle alakalı olduklarını gösterir. O kadar alakalılar ki, sevinirken bu kadar manidar bir kelimeyi kullanırlar.

“Banzai” Japoncada kullanıldığı yere göre “Yaşasın!” ya da kelime anlamına daha uygun olarak “Bin Yaşa!” demektir. Genellikle üç kez söylenir ve İmparatoru selamlamak için kullanıldığı durumda “İmparatorum çok yaşa!” anlamını taşır. Aynı zamanda II. Dünya Savaşı’nda Japon askerlerin düşmanın üzerine koşarken ve kamikaze pilotlarının intihar saldırılarından önce “İmparatorum çok yaşa!”^[8] diye bağırdıkları bilinir.^[9]

Bu sahnede dikkat çeken bir diğer nokta ise Korelilerin Japon idaresine baş kaldırdıkları 1 Mart 1919 tarihinde başlayan gösterileri anımsatmasıdır. Trenin yoldaki 18. yılında kuyruk kısmının yolcuları nasıl ayaklandıysa Koreliler de Japonlara karşı yaklaşık 19 yıl sonra ayaklanmışlardır. Barışçıl başlayan bu gösteriler sonraki yıllarda şiddetli bir hale bürünerek devam etmiş ve “Mansei Hareketi” olarak adlandırılmıştır. Harekete ismini veren “Mansei” Korece’de “Banzai” ile aynı anlamı taşır ve ayaklananlar Kore’nin bağımsızlığı için bu şekilde bağırmıştır.^[10]

Bakan Mason’ın, daha önce bahsettiğim, üniforma benzeri beyaz kıyafetiyle çıkagelmesi de bu sahneyi takip eder. Ayaklananlara, trenin mucidi ve idarecisi Wilford’ın iyiliğine karşı nankörlük ettiklerini söyler. Ceza olarak kuyruk kısmındaki insanların bir bölümü öldürülecektir. Tekrar çatışma başlar ve her iki taraftan da kayıplar verilir. Daha önce Mason’a tepsiyle ayakkabı sunan ve bu çatışmanın arasında diyafonla uyarıda bulunan asker de öldürülür. Bu askerin Japon olduğunu ölmeden önce Japonca söylediği son sözden anlarız: “Kahretsin!”^[11] Çatışmada yüzü maskelilerden de ölenler vardır ancak Mason’ın sağ kolu gibi görünen bu askerin öldürülmesine bilhassa odaklanılır. Boğazı kesilmeden önce kendisine teslim olma şansı verilir fakat Mason’ın umursamaz tavrı sonucu öldürülür. Ayrıca, giydiği kıyafet silahlı askerlerinki gibi özel harekât kıyafetine benzemiyordur. Aksine, İmparatorluk Japonya’sında ve sömürge Kore’de kullanılan polis üniformalarını anımsatmaktadır.^[12] Bu karakterin bütün film boyunca İngilizce konuştuktan sonra ölmeden önce Japonca konuşması yönetmenin bilinçli tercihini yansıtmaktadır. Üstelik, kendisi gibi üniforma giyen “Batılı” askerler de vardır ama film boyunca daha arka planda tutulmuşlardır. 

Son olarak üzerinde durmak istediğim nokta ise Wilford karakterine yapılan atıflar. Filmin başından beri, diğer karakterler üzerinden seyirciye Wilford hakkında bilgiler verilir. Özellikle Bakan Mason’ın farklı sahnelerde Wilford için söyledikleri dikkat çeker. “Wilford kutsal lokomotifin ilahî muhafızıdır… Wilford kutsaldır, Wilford merhametlidir.” Daha sonra, küçük çocukların sınıfı olarak kullanılan vagonda öğrendiğimiz üzere, Wilford çocukluğundan beri trenlere ilgi gösteren bir dâhidir. Etrafındakiler ona inanmamış olsa da Wilford CW-7’nin dünyayı donduracağını ön görmüş ve filmde herkesin içinde olduğu treni inşa ederek insanlığı kurtarmıştır. Wilford’dan sadece dâhi ve mucit olarak da bahsedilebilirdi. Fakat film boyunca kimsenin görmediği, sadece hakkında konuşulan ilahî bir varlıkla karşı karşıya bırakılırız.

Wilford’ın kutsallığı bana II. Dünya Savaşı’nın sonuna kadar ilahî kabul edilen Japon İmparatoru’nu anımsatıyor. 1889 tarihli Meiji Anayasası’nda açıkça ifade edildiği üzere “İmparator kutsaldır ve dokunulmazdır.”[13] İmparator’un kutsallığı 19. yüzyılda devletin dini olarak kabul edilen Şinto inancına dayandırılmıştır. Kore Yarımadası sömürge haline getirildikten sonra da sömürge valilerinin talimatıyla Kore’deki okullarda “İmparator’a sadık tebaa” yetiştirilmesine odaklanılmıştır. Ayrıca Koreliler pek çok yerde inşa edilen Şinto tapınaklarına giderek Japon İmparatoru’na tapmaya zorlanmıştır.[14] II. Dünya Savaşı sonrası Japonya’nın ABD tarafından işgal edilmesiyle, İmparator meşhur yenilgi konuşmasında ilahî bir yanı olmadığını tebliğ etmek zorunda bırakılmış, 1947’de ABD’li işgal güçlerinin yazdığı yeni Anayasa ile Şinto devlet dini olma statüsünü kaybetmiş ve İmparator sadece devletin sembolü haline gelmiştir.[15] Filmin sonuna doğru Curtis’in Wilford ile tanışmasıyla, biz de Wilford’ın tanrısal özellikleri olmayan, yiyen, içen, ölümlü bir insan olduğunu görmüş oluruz. Hatta filmin başından beri övülen lokomotif ne ebedîdir ne de kutsaldır.

Bu yazıda işaret etmeye çalıştığım noktaların gözden kaçabilir nitelikte olduğunu, hatta filmi anlamak için merkezi bir yer teşkil etmediğini söyleyebiliriz. Filmi iklim değişikliğinin yol açtığı/açacağı eşitsizlik ve çatışma üzerinden de okuyabiliriz, küresel üretim ilişkilerinin sebep olduğu eşitsizlik ve sömürü düzeni üzerinden de. Öte yandan, ele aldığım detayları yönetmen Bong’un üstü kapalı biçimde, ustalıkla işliyor olması bize sömürgecilik konusunda başka bir mesaj veriyor olabilir. Sömürü; siyasi olsun, ekonomik olsun, geçmişte olsun bugün olsun, sömürenle sömürülen arasındaki ilişki pek değişmiyor; güçlünün söylemi ve eylemi hep aynı kalıyor.

^[1] Lee, Fred and Steven Manicastri. “Not All Are Aboard: Decolonizing Exodus in Joon-Ho Bong’s Snowpiercer.” New Political Science 40, no. 2 (2018), s. 217–26.

^[2] Kim, Djun Kil. The History of Korea. Santa Barbara, California: Greenwood, 2005, s. 125.

^[3] Lankov, Andrei. “Generals Were Governors.” The Korea Times, October 11, 2007. http://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2020/07/165_11732.html.

^[4] “Souri, daijoubu desu ka?” “Daijoubu.”

^[5] “Sumimasen.”

^[6] “Nan da kore, baka yarou! Nani yatten dayo?”

^[7] Gordon, Andrew. A Modern History of Japan From Tokugawa Times to the Present. New York: Oxford University Press, 2003, s. 210-14.

^[8] “Tennou Heika Banzai!”

^[9] Brown, Delmer M., ed. The Cambridge History of Japan. Cambridge University Press, 1988, s. 3.

^[10] Kim, The History of Korea, s. 128-30.

^[11] “Chikushou!”

^[12] Nomura, Michiyo. “A Spectacle of Authority on the Streets: Police Uniforms in Imperial Japan and Colonial Korea.” In Fashion, Identity, and Power in Modern Asia, edited by Kyunghee Pyun and Aida Yuen Wong, Palgrave Macmillan, 2018, s. 122-28.

[13] Kawai, Kazuo. “The Divinity of the Japanese Emperor.” Political Science 10, no. 2 (September 1, 1958), s. 3.

[14] Yu, K. Kale. Understanding Korean Christianity: Grassroot Perspectives on Causes, Culture, and Responses. Wipf and Stock Publishers, 2019, s. 95-98.

[15] Gordon, A Modern History of Japan From Tokugawa Times to the Present, s. 230-31.

Snowpiercer (2013)’daki Japon Sömürgeciliği İzleri yazısı ilk önce Günce Sinema üzerinde ortaya çıktı.