Yaşadığımız süre boyunca bizi değerlendirilebilir bir ölçeğe taşıyan böylece yaptığımız işlerde iyinin mi yoksa kötünün mü yolunu tuttuğumuz, bir ülküye/hedefe sahip olup olmadığımızla doğrudan alakalıdır.  Bu noktada amaçlar ve araçlar hep mevzubahis olur, kolayca ağızlara alınır ve yine kolayca çiğnenir. Mesela “amaçlarını yüceltenler” yahut “araçlara takılıp amaçlarını unutanlar” söz öbeklerini duymamız işten bile değildir. Halbuki insanın tüm bunlarla zaten sahi bir bağ kurma ihtiyacı doğmamışsa adlandırmaların ne olduğunun hiç de önemi yoktur, bunlar her zaman bir kenarda duran, lafın dolduruluşuna hizmet eden arızî şeyler olarak kalırlar. Zaten bozuk bir niyetle çıkılan yolda bir dönüşümün olması söz konusu değildir, yani başı bozmaya hevesli olanı ne araç ne de amaç iflah edebilir. Dönüşüm, hak edilen bir şey ve bunun ön koşulu sağlam niyete haiz olmak. Peki, böylesine bir üstü kapalılığı dağıtmak için ne yapacağız? Öncelikle bu ülkülü olmak meselesine dönecek olursak dinlediğim bir diyaloğu aktarmak isterim: Yeni evli bir çiftin aileleri oturmuş konuşurlarken bir taraf diğerine sorar, “Gençlerin birlikteliklerini nasıl değerlendiriyorsunuz?” Karşı taraf da şöyle yanıtlar: “Gençlerin henüz bir hedefleri yok ki, şu an ne söylesek nafile.”

arayış sahicilik vaktine erişsin istiyorsan

        senin kendin haber olsa gerektir [1]

Bir gün biri şaire, şiirlerini nasıl yazdığına dair bir soru yöneltti. Şair de şiirlerini yazmadan önce başlıklarını attığını ve son dizesini eklediğini söyleyip “Başı ve sonu belli olan şey kendini yazdırır.” şeklinde yanıtladı. Nedir bu başı ve sonu bellilik, bundan kimler ne kadar haberli? Eğer baş ve sona ölçek olarak bir şiiri değil de bir hayatı alırsak ne değişir? Çok şey değişir. Çünkü şiirin sonu şairin sonluluğu içerisinde kalır fakat şairin/hayatın sonu şiirin de sonudur. O zaman durup bu “başı ve sonu bellilik” ölçeğini başımızdan savmanın rahatlığına teslim olabilir miyiz? Birileri olmuşsa da biz ve filmdeki kahramanımız, olmama yönüne meyilliyiz doğrusu. Bir baş emniyetine sahip olarak çıktığımız yol, insanın ihsana köle olmasıyla başlıyor çünkü eğer verilmemiş olsaydı bu emniyet, o zaman sonun nasıl olduğunun hiçbir önemi kalmayacaktı. Bu ihsan sayesinde biz varlık sahasında diri kalıyoruz. Fakat burada devreye şu giriyor: Bir şair, şiirinin vücut bulduğu sahaya yukarıdan bakma yetisine sahipken aslında baş ile son arasındaki yerin neye takâbül ettiğini de görebiliyor ve bu anlamda şiirin kaderini öngörme kudretine de sahip. Ama bizler hayatımızdaki nihai noktanın ne olduğunu bilmediğimiz için başa ve sona dair emniyeti sağlamak adına “sonu belirleyici ve sonun belirliliği ile de denklemdeki sağlamanın tamamlanacak olmasını temenni edebileceğimiz” bir hayatı yaşama gayretini elden bırakmıyoruz. Hasılı, bu başın ve sonun belirliliği ölçütü bizi iki şekilde hayatta tutuyor: Biri, sonun bilgisine erişene kadar arayışını sonlandırmamayı bildirmesiyle, diğeri de sona geldiğimizde bir değerlendirmeyi bize sunacak olmasıyla. 

Filme bir girizgâh yapacak olursak hapishanede tanıştığı bir mahkûmdan soygunculuğa dair maharetler öğrenen Frank, gazete ve dergilerden kestiği fotoğraflarla kendine dış dünya ile alakalı bir kartpostal oluşturmuştur: Güzel bir eş, güzel bir ev, araba, çocuklar ve hatta sağlıklı bir yaşam döngüsünü ifade eden ölüler. Bu kartpostal daha sonra hapisten çıkarken yanından ayırmayacağı, dış dünyaya dair anlam/amaç değerini taşıyan bir niyet hatırlatıcı (ülkülü olmak/hedef) niteliğe bürünür. Özgürlüğünü kazanması bu kartpostalın tamamlanmasıyla mümkün olacaktır, sadece dışarıda olmasıyla değil. Buna, hoşlandığı kadına evliliğe giden süreçteki romantik aşamaları geçmeleri gerektiğini söyleyip bir an evvel özgürlüğün onda vücut bulması için kartpostalının peşinde olmasını örnek verebiliriz. Frank, kendi çapında soygunlar yaparken bir gün başka bir çete tarafından el konulan parasını almak için yapılan arabuluculuk esnasında kendine cazip bir iş anlaşması sunan arabulucu Leo’nun teklifiyle karşı karşıya kalır. Bu teklife önce yanaşmaz, fakat bir süre sonra kabul eder. Leo’yla iş yaptığı sürece tek şartı vardır Frank’in, o da parasını nakit olarak almak. Leo ise bunun tam aksi bir ödemeyi tercih etmektedir, buna pek ödeme de diyemeyiz, zira bir tür baş bağlama yöntemi: Hisse vermek. Leo, başlarda Frank’in ödeme konusundaki ilkeliliğinin değişeceğini öngörerek fazla tepki göstermez fakat ilerleyen zamanlarda Frank’in bu tutumunun değişmeyeceğini anladığında Frank’i kartpostalından vurarak onu başıbağlı, ölüm korkusuyla dolu ve tekdüze bir yaşamda esareti altına alabileceğini düşünür. Bu çok anlamlı bir çağrışımla sahnelenir: Önce karısının ve çocuğunun yaşadığı eve gidilerek onlar korkutulur, ardından Frank darp edildikten sonra başı ayaklar önüne serili bir vaziyette gösterilir. Başı, yani ihsan olan özgürlüğü ayak altına almak… Buna rıza gösterilirse eğer, başta tuttuğumuz sözü elimizden salmış ve aslında son noktaya dair kavrayışımızı da yitirmiş/feda etmiş oluyoruz.

Çok küçük yaşlarımdan beri ne zaman birilerinin hayatındaki dönüm noktalarını anlattığı konuşmalara şahit olsam, “Acaba büyüdüğümde benim dönüm noktalarım olacak mı, olursa bunları nasıl karşılayacağım, nasıl bileceğim ve de anlatacağım?” diye içimden geçirirdim, şimdilerde ise durum biraz daha farklı… Eşik geçmenin yahut  bir eşiği aşmış olmanın getireceği rahatı sürdürebilmek (rahatlığa erilir mi erişilir mi?) için nelerin feda edildiğini bilmek üzünç dolu. Frank’in Leo ile tanışmasına vesile olan parasının üzerine konulması hâdisesi de doğrusu esas dönüm noktası değildi, çünkü doğrudandı ve bu doğrudanlığa gösterilecek tepki gayet açıktı, bunda kimse çelişkiye düşmez. Bu tepkinin sonu kimi zaman ceza kimi zaman ise ödül biçimindedir. Esas olan ise bu neticeyi ayık bir vaziyette karşılayabilmek. Frank, kadını resmin içine dahil edişinin ardından kartpostalı tamamlamak uğruna Leo ile anlaşarak bu sonlardan ödül olanı ile karşılaştı ve bu ona kartpostalın (aracın) nesnesine tutulup tutsak olmak ile kartpostalın özüne (amacına/niyetine) sadakat gösterip özgürleşmesi arasında tercih sundu.

 Matlûbun husûlü veya adem-i husûlü nezdinde müsâvi değilse nâkıssın evlâdım. [Âmiş Efendi]

Daha dolaylı olan, dolayısıyla da göz ardına bırakılabilecek ve esas kırınımın yaşandığı yer Frank’in dilediğinin aksine Leo’nun türlü ödeme yolları sunması: hisseler ve krediler gibi. Leo ile başta değil de daha sonraları karşı karşıya gelmesine sebep olan şey Leo’nun ödeşmedeki uyuşmazlığı, kartpostalının özüne dönük bir saygısızlığa dönüştürmesi. Leo’ya göre kartpostal satın alınmış ve Frank’e bir ihsan olarak verilmiş, karşılığında ise özgürlüğü ayaklar altına alınmıştı. Oysa Frank için satın alınmaya değer tek şey özgürlüktü. Eğer kartpostal özgürlüğüne halel getirecekse elde tutmaya ısrar edilmemeliydi, onu bırakabildiği ölçüde sahipti. Burada günlük hayatımızda kolayca kartpostalın nesneleri uğruna niyetimizden birtakım şeylerin feda edilebilir olduğu eşiğe yakınlaştığımız düşünülebilir ama doğrusu sâdık bir niyet başı feda etmemeyi ve son ile bütünlük kurulmazsa kartpostalın ne bir anlamı ne de bir düzlemi kalacağını bilmeyi beraberinde getiriyor. Çoğu zaman kendimizin, yaşadığımız toplumun ve çevremizdeki insanların bir şeylerin sıkıntısını derinden hissetmesine rağmen değişmeme yönünde diretken davrandığını gözlemleriz. İdeal arayışı bizi ideolojilere ve bu da değişmezliğe sürükler. Buna çoğu zaman konfor alanı ismi takılır ve kimi zaman da diken üzerinde durmak yüceltilebilir. Halbuki bunlar yetersiz kalıyor, çünkü fakirlik az kalsın küfür olacaktı. Yani üst bir seviyeye niyet edişimiz üstün olmamız ile alakalı. Alçaltıcı olan; üstte olup tahkire rıza gösteriyor olmak ve başı gözden çıkarmak, yani kartpostalın içi uğruna özü feda etmek.

eşya kaygıdır [2]

Kapılmak insan olmamızla çelişen bir eylem, insanlığımızın terkine başlandığı yerde duran ilk eylem, kapıldıkça eyleyemez hâle geliyoruz. Son noktaya suhûletle varışımız her ânı tetikte geçirmeye gözümüzü kestirip kestirmediğimizle doğrudan ilişkili. Frank gördüğü son muamele karşısında, kartpostalın içindekileri terkiyle öze, niyetine sahip çıktı ve “sahip olma”nın sahibine doğrulduğu yerde belirginleşen korkuyu aşarak en azından nesnelerin üzerindeki hakimiyetini kırdı. (Bu noktayı aile yapısı üzerinden değerlemeye tabi tutmamamız daha sağlıklı olur çünkü burada ana fikir aile yapısını incelemek veya orada harcanan emekleri göz önüne sermek değil.) Filmin başında duyumsadığımız ulvî (engellenemez/saptırılamaz) bir amaca doğru olan ilerleyişi, onu arzulayışı belirten ve gittikçe yükselen müzik, filmin sonunda benzer bir formla sanki Frank’in sınavını verdiğini muştular gibi tekrar karşımıza çıkıyor. Frank’in elindekilere tutulmamayı tercih edişinin muştusu.

Bir hedefimiz var ve artık değerlendirilebiliriz, bunda hiç şüphe yok. Hedefi doğrultmamız kadar o hedefin bizi ne duruma getirdiği değerlemenin esas konusu. Nihayetinde bir hedef olmadan bu değerlemenin alanına hiç giremeyecektik. Bu değerlendirilme neticesinde kayıp veya kazanç içerisinde oluşumuz niyetimize sadakatimiz ve onu sona doğrultuşumuzla alakalı. İstenilen neticesinde geldiğimiz son nokta doğrultucu etkide değilse, ya isteğimizde (niyet) ya da yöneltişimizde (araç) bir arıza vardır. Frank, babayiğit bir yüreklilikle özünü gürleştirmeyi seçti. Darısı bizim başımıza. [3]

 

١ صفر ١٤٤٣

[1]  Üçüncü Bab: Şivekâr’ın Yolculuğudur, Bir Yusuf Masalı, İsmet Özel

[2]  Ağabeyime ve Salih’e teşekkürlerimle

[3]  Ahmet Sungur’un, Ahmet Tarık’ın ve Zeynep’in katkılarıyla 

Hatırlamak ve unutmak ya da bendeki vücut buluşlarıyla “ya hatırlamaya olmak” (hatırlayamamak) ve “ya unutmaya olmak” (unutamamak)… Yazmayla daha sıkı irtibat kurduğum son dönemimde beni tutuklu kılan, hayatım hakkında etki sahibi iki kavram. Peki ya söz uçar yazı kalır deyişiyle nasıl bir ilişkileri var? Bu atasözü bize ilk intibasıyla yorumlandı hep. Yani sözün uçabileceği bundan ötürü bir şeyleri unutmamak için yazmak gerekliğinin altı çizildi. Bu böyle midir peki, bu kadar tek katmanlı mıdır? Unutmamak için yazmak matah bir şey midir? Onun yerine bu söze şöyle yaklaşmayı yeğ buldum: Sözün tabiatı uçmasıyla yazı ise sâbitesiyle kaimdir bunu bil ve sonra sözünü uçurmamak için gayretli ol ve kalmaması gereken şeyi de yazma. Tabiri caizse bir nevi verilen sözde ve yazılan yazıda tutumlu olmak. Bunu da bu toprakların kültüründe söz konusu bir hakikat dahi olsa bunun teşhir (icbar) yoluyla değil tasvir (çağrışım) yoluyla aktarılmasının makbul görülmesine dayandırıyorum. Bir nevi muhatabına seçim payı vermek aslında fakat hakikatin üzerine düşünmeye pay bırakmak değil, bu karıştırılmasın. Sinemanın kurucu zihninde bir şeyleri ortaya dökmek mahir bir iş gibi algılanıyor. Bilhassa da günümüzde buna Türk Sineması’nın ve dizisinin kendini fazlaca kaptırdığını hissediyorum. Hissetmekle de kalmayıp maruz kalmaya zorlandığımdan biliyorum ama buna sabredeceğim.* Bu bağlamda mottosu “unutursan ölürsün” olan Şahsiyet dizisi üzerinden yukarıda mevzu bahis olan kavramlara değinmek isterim.

bir gün 

söz ile eylemin arası 

açıldı da unuttu insan

ne olduğunu

Burada unutma ile ölüm arasındaki somut bağ Alzheimer hastalığı üzerinden kuruluyor. Şahsiyet’e konu olan olay, küçük bir yerleşim yerinde bir adliye memuru olan Agâh Beyoğlu’nun şahitlik ettiği üstü örtülmüş çirkin olaylardan yıllar sonra öç alma arzusu. Bunun için birkaç defa yelteniyor ancak kararlı olduğu nokta Alzheimer’a yakalandığını ve bu hastalığın kendini ölüme sürükleyeceğini öğrendiğinde başlıyor. Sadece kendi intikamıyla de yetinmeyip tüm bunları onun memuriyeti esnasında henüz küçük bir kız çocuğu olan, şimdilerde ise polis olmuş Nevra’ya göstererek onu ilgilendiren bir olayı anımsatmaya gayret ediyor. Olayların geçtiği yöre insanının neden bağnaz ve kaskatı gösterilmeye çalışıldığı ayrı bir inceleme olabilir. 

 

Ancak burada beni cezbeden nokta Agâh karakterinin hatırlatma eylemini neden bu kadar arzulu ve icbar eder bir şekilde benimsediği ve bu hikâyenin gerçekten doğrultucu bir payının olup olmaması. Bunun için hatırlamaya dair benimsediğim ayrımı açmak isterim. Bunların ilki hatırda kalan yani hatırda kalması elzem olan şeyler. Bunları yazmayacaksın ki hatrın o ihtimamı hiç eksiltmesin o “şey” üzerinden ve derinleştirsin. Dürüst olmak ya da yemek yemek mesela. Bunları yazmanın eylem hâline geçmeyle hiçbir bağlantısı olmadığı gibi eyleme karşı olan hassasiyeti köreltebilir de. Bir şeylerin izini bir yerlerde bırakmış olmak insana bir gevşeme imkanı sunar, fotoğraf çek(in)mek gibi. Yani hatırda yer etmesi gerekenler hatırda kalmalı bir başka ortamda değil. Diğeri ise hatıra gelen. Hatırlamanın bu boyutu için anımsatıcıların varlığı gerekli hale gelebilir, yazmak gibi veya parmağının ucuna bağlanan kırmızı bir kurdele gibi. Ama dikkat ki uyuyup uyanınca farklı bir vücutta bulmasın kişi kendini. Nedir farklı bir vücutta bulmak? Hatırlatıcının varlığında yok olmak.

her şeyi düzeltmeye kalkışmanın yok ettiği…

[2]

İnsan, yaşama edimiyle hayatının idamesini kolaylaştırmak için birtakım şeyleri ötede tutarken bir diğer takımı öne çeker. Ha bunu ne kadar bile isteye ne kadar gayri ihtiyâri yapar orası müphem, müphem de kalmalı. Ama yine aynı âciz insan tabiatına hükmederse artık bir üst katmana belki de Tanrılık iddiasına erişebileceğini sandı. Burada bahusus modern insan tabirini kullanmayacağım çünkü insan haddizatında hep aynı insanı temsil etmiştir, modern kavramının eleştiri dahlinde dahi kullanımının insanı Tanrı’dan koparan bir bağlama hizmet ettiği kanaatindeyim. Yani sanki Rönesans’tan Reform’dan veya Sanayi Devrimi’nden önce insanları Tanrı yaratıyordu da bu aşamadan sonra insan kendini yaratır oldu anlayışını yaygınlaştırıyor. Şimdi şu denebilir: “Ne güzel kopabiliyorsak kopalım özgürlüğümüzü bir şekilde satın alalım.” Lakin mevzu Kur’an’da bahis olan İblis’in mühlet istemesinden [3] başka bir şey değil. Tanrı’nın varlığından en haberdar olan, varlığını diğer insanları bîhaber kılmaktan alır. Her neyse fazla laf da âşık usandırır. Şimdi bu Agâh Efendi illa da ben bu kızcağızın geçmişini kurcalayacağım da bak sana neler yaptılardı da senin haberin yoktu, bunları fark et öcünü al ve daha güçlü daha kendi olmuş bir halde yeniden yarat kendini diyerek sürekli yeni vukuatlarla Nevra’nın önüne bir yol çizmeye çalışıyor. Nihayetinde o yolun sonuna da çekiyor Nevra’yı. Peki ne oluyor? Hiç, hani denir ya koca bir hiç.

Acaba

İyi veya kötü şey

Aynı zamanda yerli yerince ve uygun mu?

[4]

Sonun neden hiç olduğu sorusuyla başa dönersek Nevra’nın çocukluğunda yaşamış olduğu olaya varmış oluruz. Tam bu noktada şu tepki kavuşmaya can atacaktır: Ne yani bu kızın yaşadıklarını tasvip mi edelim, üzerini örtüp susalım mı? Susmak bu durumu karşılayan bir eylem değil, konuşmak da keza. Sahici olan yerini ve zamanını bilmek olmalı. Yaşanan olaya ne tepki verileceği konusunda herkesin bir siyâseti vardır ancak olayın biraz dışında durmayı, orayı gözlemeyi yeğ buldum. Agâh Bey’in verdiği bu tepkinin kendi, en az olay kadar vehâmetli değil midir? Hepimizin başından iyiye ve kötüye dair olaylar geçmiştir. Hatta zaman bir koza gibi incelip ağdalandıkça iyinin ve kötünün izi birbiri içerisinde kaybolur. Kazıdıkça bulanıklaşır ağ içine hapseder hale gelir. O halde arzumuz yolumuz üzerine oturmakla [5] neleri kaçırmamızda kendisine hayat buluyor? Hülâsa Nevra hatırladığıyla daha makbul daha kendi olan bir duruma mı yükseldi, hayır. Bu hatırlatmaya icbâr onu belki de ömrünün geri kalanında bir lütuftan mahrum bıraktı. Unutmanın lütüfkâr yaklaşımına kabalık etmemek lazım gelir. Bu olaylar neden başımıza geldi?

Rızasız bahçanın gülü derilmez.

Bir tutum ancak “o” nesneye tutukluk arz etmediği, yanıyla yöresiyle alakalı olmadığıyla sahicilik arz eder. Bu vakayla da alakalı olarak şunu savunmayacağım; bu Agâh Efendi ne yaptıysa hodri meydan ben zıddını yapıyorum. Bu, beni o eylemin nesnesi hâline getirecektir. Akıllı olmayı ve ne sunulursa sunulsun, ki sunan kişinin kendi de olabilir, bir yutturma eyleminin her an vâki olabileceği ihtimalini göz önünde bulundurarak tabiri caizse diken üstünde o sekîneti kovalamayı kendine pay biçen durup diyecektir ki; biz ne desek ne yapsak noksandır [6] bunu bilmek bunu unutmamak yolu buldurur ve nispeten de doğru tutuma yöneltir. Yaşadığımız dünyada dikte edilen ve hâkim olan bakış açısı karşılaştıklarımızın anlam dünyamızdaki yerini keşfetmektense onların sebeplerini öncelemek ve bunu yüceltmek yönünde. Bir mekandaki asimetrik bir eşyaya odaklanıp onu düzeltmeye çalışan birini gördüğünde bunu bir çocukluk travmasıyla veya bilinçaltıyla ilişkilendirmeyi gözü kapalı tercih eder. Oysa neden tablo eğridir? Bunun hiçbir önemi yok… Halbuki aslın sebeplerde olmadığını o yolu takip ettiğimizde iç dünyamızdaki çelişkiler, uyuşmazlıklar ve buhran hâli bize söyler. Oysa bazı şeylerin gizli kalması tercih edilebilmelidir velev ki bu yanlış da olsa. Yani ortada bir seçim vardır ve bu ortadan kalkarsa şahsiyet silikleşmeye yüz tutar.

Unutaydım ölür müydüm?

Takıntı, çocukluk travmaları ve insanın kendine dair bu kadar şey bilme çabası neden? Ya da ne kadar bilebilir ki? Ki bu bilme çabasının ne kadar sağlıklı olacağı konusunda hep şüphe yer etmiştir. Geçmişi anımsarken nostalji ve melankoliden sıyrılabilmek belki bir nebze daha sağlıklı kılardı bu çabayı ancak bu çok zor. Çünkü yaratılan şey sürekli bir devinim halinde ilerliyor. 

Bu bir beton duvar dahi olsa böyle, üzeri muhakkak yosunlanır, yeşerir. İnsan Tanrı’nın bahşettiği hatırlama konusundaki özgürlüğü kendi elinden aldığında işte o zaman kendine mahkûm, altı çukurlanmış bir hayatla karşı karşıya kalıyor. Yitirilecek en kıymetli, geri dönümsüz şey insanın canı. Onun için bizde “Bunu yapsan ölür müsün?” diye bir tabir kullanır. Burada “ölür müsün” sorusunun önünü birçok başka eylem doldurabilir ve şunu ifade eder: Yaşamakla kıyasa değer bir başka edim yoktur, ne ki onla eşdeğerdir işte o kıymetlidir. [7]

١ جمادی الآخر١٤٤٢

[1] Partizan, İsmet Özel

[2] Terziler Geldiler, Turgut Uyar

[3] A’raf, 14.

[4] Yusuf’un Kaçırılışıdır, Bir Yusuf Masalı, İsmet Özel

[5] A’râf, 16.

[6] “Ey cemaat siz şüphesiz, emir olunduğunuz şeye asla tâkat getiremeyeceksiniz yahut asla yapamayacaksınız. Lâkin doğrultunuz ve kolaylaştırınız.” (Ebu Davud, Müsned)

[7] Enis Ağabey’e özel teşekkür