Aziz GÖKTEPE, Günce Sinema sitesinin yazarı

Uzak Bir Film Düşüncesinin İmkânı

Aziz GÖKTEPE — Sat, 28 Jan 2023 09:30:45 +0000

Şöyle düşünün, hepimiz bir film setindeyiz.

Ne kadar süreceği bizim tarafımızdan belli olmayan bir vakit geçireceğiz bu sette. Film setinin sahibi setteki ömrümüzün ne kadar olacağı bilgisine sahip fakat bunu bize söylemeyecek çünkü film setinde çekilmesi muhtemel sahneler için her an hazır olmamız gerekiyor.

Setin her açıdan sahibi bir ve bu sahip tüm değişkenleri tek elden organize edebilme gücüne muktedir. Tabi ki sette yönetmen, yardımcı yönetmen, ses koordinatörü, kostümcü, görüntü yönetmeni, oyuncular, mekân, zaman vs. gibi işçiler var. Bu iş verilenlerden bir kısmının bir görüşü yok; olmayacak şekilde yaratılmışlar. Bir kısmı ise yetki sahibi; bazı kabiliyetlere sahipler ve bu varlık onların basiret üzere ilim yaparak elde ettikleri bir hak.

Bir sorumluluklar dağılımı var ve tüm bu sorumluluklar bir mekânda gerçekleşiyor.

Dağılımını yapan kudret film setindeki tüm değişkenleri ayarlarken oyuncu olan veya olmayan herkese küçük-büyük sorumluluklar dağıtıyor. Mesela yönetmenden belirli bir adalete göre set çalışanlarını organize etmesi bekleniyor. Yönetmen altında yer alan ekipten de yine belirli bir referansa göre emirleri yerine getirmesi bekleniyor. Tabi iş verilenlerin tamamının -film setinin sahibi hariç- sınırlı bir kapasitede olduğunu kabul etmeliyiz. Oyuncular meselesine gelirsek orada başrol oyuncusundan dublöre kadar bir yelpaze mevcut. Bir kelam bile etmeyecek olandan rolü kelam olmak olana kadar yapılan dağılım oyuncuların kapasitelerine göre pay edilmiş.

Ayakların baş olmaları, başların da ayak olmaları acayip olurdu, değil mi?

Film setini bir evren gibi düşünürsek oyunun oynandığı bir sahne, oluşturulmuş bir iç mekân var elbet. Hatta mekân içinde mekân var da diyebiliriz. Oyuna ne zaman dâhil olunacak ya da olunmayacak bu evrende bir süreçte karar veriliyor. Evet, sahnede oynanan oyunun bir yapım-çekim işi olması ve kameraların önü-ardı diye bir durumun varlığı söz konusu ama bu bizim sınırlı ufkumuzun bir lakırdısından ibaret… Ayrıca biz film setinin sahibine böyle dar bir bakış açısını atfedemeyiz. Sonuçta biz kimiz ki, dedik ya hepimiz bir setteyiz.

Peki bu sette sırası hiç gelmeyenler, sıradan hiç çıkmayanlar olabilir mi? Bir ömür boyunca tek bir rol kesmemek, kesememek.

Gelelim mekân meselesine, bu bizi en çok zorlayan iki meseleden birisidir.

“Kuş dağa konmuş, ne dağın bundan haberi olmuş ne de kuşun mânâsına yeni bir mânâ eklenmiş!” o misal.

Olmayacak ama hadi şuradan başlamaya çalışalım, mekân söze gelebilir bir şey midir? Neyi kast etmeye çalışıyoruz farkında mıyız? Film setinin sahneden oluştuğunu söylersek hakikate ne kadar yaklaşmış oluruz? Mekânın içinde var olan her şey adına düşünebilir miyiz? Mekân içinde var olan her şeyin o atmosferin varoluşunda bir payı var ise bu dağılım neye göre ve nasıl yapılmış olmalıdır? Burada mekân üstü dengeleyici bir kudretin varlığına ihtiyacımız var değil mi? O yüzden sahne veya kadraj önü-ardı, yönetmenin eli, sahnede olan-olmayan-olacak olan-asla olmayacak olanların var olduğu bir yer olmalı değil mi mekân? Ayrıca sorumluluklar çerçevesinde film setinin kendi evreninde bir görüşü dolayısıyla bir kabiliyeti olan er kişilerin test edildikleri bir düzlemin mekânından bahsetmeli değil miyiz? En sonunda film setinin sahibinin hayatın yaşanması için var ettiği yeryüzüne mekân demeliyiz diye düşünüyoruz. Ve mekân tasavvurumuzun, film setinden hemen sonra görülecek hesabın bir başka mekâna ulaştıran bir köprüsü olmasını hayal ediyor ve bekliyoruz.

Zaman ise sadece setin sahibinin ne olduğunu bildiği, film evreninin içinde kendince bir anlama ve tabiata sahip bir mahlûkattır diyerek bu bahsi kapatalım. Zira kulluğumuzun dibinde bir köpek misali dizel motorunun çalışma prensibini kavramaya çalışmak gibi bir çaba içindeyiz de asla ulaşamayacağımız bir menzilimiz var ve bu yokluk derinlemesine belli olacak diye korkuyoruz ki bu ne güzel bir korku.

Gördüğünüz gibi bildiklerimiz ne kadar az, bilmediklerimiz ise bu azlık paralelinde ne çok fakat bu en başta altını çizdiğimiz, hepimizin bir film setinde olduğumuz gerçeğini destekleyen bir yolculuk oldu, olsun.

Uzak Bir Film Düşüncesinin İmkânı yazısı ilk önce Günce Sinema üzerinde ortaya çıktı.

İki Dünya Arasında

Aziz GÖKTEPE — Mon, 16 Nov 2020 19:44:43 +0000

Müslümanlar için dünya tek değildir. İki dünyanın var olduğuna inanırlar; dünya ve ahiret. Vahiy bu bilinci kişioğlunda inşa ederken yakın olan dünya hayatının oyun ve eğlenceden ibaret olduğunu, ahiret yurdunun ise gerçek hayat olduğunun altını çizer.

Yazının bir ilahiyat dergisinde yayınlanmayacağını biliyoruz o yüzden dümeni bu girişten sonra film sanatına kırmak durumundayız.

Eğer film sanatı bize bir konum atacak olsa yerinin iki dünya arasında bir yerlerde olacağını tahmin ediyoruz. Bize bu dünyada adeta bir rüya gördürmeye çalışan film sanatının bir taraftan gerçekliği diğer taraftan da hayâli bünyesinde barındırdığını söylemeliyiz. Bu yazıda film sanatının sahip olduğu nimetler sayesinde iki dünya arasında kurmaya çalıştığı bağlantıyı ele almaya çalışacağız.

Film, kendine özgü bir gerçeklik evreni oluşturmakla ve bir kez bu işi başardıktan sonra aynı çerçeve içinde duyguların gerçeğe benzer olmasını sağlamakla muhatabını belirli bir zemine davet eder.* Hâlihazırda kendi hayatında yaşadığı veya şahit olduğu bir olayı neredeyse seyirci mesabesinde kalarak gündemine alamayan kişioğlu, davet edildiği filmin zemini sayesinde ciddi bir değerlendirmeye doğru yelken açabilir. Hem de elle tutulur gözle görülür bir halde yapamadığını beyaz perdede izledikleri sayesinde gerçekleştirir.

Biz inanıyoruz ki iki tür insan vardır hayatta; bağlı olduğu veya referans aldığı şeyi değerlendirenler ve değerlendirmeyenler. İkisi de bilinçli bir eylem üzeredir. Bu eylemi düşündüğümüzde hakiki bir değerlendirme için olaylara dışarıdan bakabilmek önemli bir ilkedir. Şöyle açıklamaya çalışalım; kimse tıp hakkında yorum yapma yetkisine bir doktordan daha fazla sahip değildir derler ama diğer taraftan da tıp ilmine en çok zarar verenler de doktorlardır. Bu bizim icadımız değil, gerçek bu… İşte film sanatı hakikatle ilişkisinde ne doktor gibi tıp ilmi ile körlüğe neden olan çok sağlam bir bağ kuruyor ne de hastanede çalışan temizlik personeli gibi başka cins bir körlük sayesinde meseleye olmasa da olur mahiyetinde gevşek bir bağlantı teklifi yapıyor. İkisinin arasında bir yerde durarak makul ve dikkate alınır bir davette bulunuyor.

Literatüre göz atarsak sinemanın gerçek ile kurduğu bağlantıya dair üç yaklaşım ile karşılaşırız; “gerçeğin ortaya çıkarılması”, “gerçeğin taklit edilmesi” ve “gerçeğin sorgulanması”. Az biraz açalım. Gerçekçi sinema başlığı altında yapılan filmler gördükleri dünyayı olduğu gibi aktarmayı tercih eden içine belgesel kaçmış eserlerdir. Yanılsama sinemasındaysa anlatısal işlevin iktidarı nedeniyle gerçekliğin anlamını yitirdiğini söyleyebiliriz. Anlamlı olan gerçeğe benzerliktir fakat bir yanılsamayı güçlendirmesi açısından aracın gücü diğer ikisinden de önemlidir. Son olarak modernist sinema, gerçeğin sorgulanması yaklaşımını ele alırken sahne arkasındakileri keşfetmeye çalışır. Bu yaklaşımdaki temel mesele yüzeysel gerçekliği nakletmek ya da taklit etmek yerine görünen gerçeğin arkasına bakmaktır.

Literatürü boş verin gelin size ters taraftan bir örnek verelim. Film sanatının iki dünya arasında yer aldığı konusunda tokalaştıysak tabi.

Film sanatının gerçek ile kurmaya çalıştığı organik bağ illa hakikat üzerine kurulacak diye bir kabul söz konusu değil. Bizlere rüya gördüren filmin pozitif tarafını hakikat olarak kodlarsak tam tersinde kalan sahada ise yalan kendine yer bulur. Evet, bir filmin gördürdüğü rüyanın yalan olması da mümkün çünkü yalan da bir bakıma kendi gerçekliğini var eder. Peki yalan olduğu düşünülen bir rüyanın filmi, gerçek ile nasıl bir ilişki kurar?

Modern dünyaya ait bireyin, deyim yerindeyse kendisini ezip, hırpalayan ve yalnızlaştırdığını düşündüğü hayattan kaçmak amacıyla kötü ellerde bir yalan söyleme biçimi ya da yöntemi olan film sanatını seçmesi de rüyanın karanlık tarafta çalışması dolayısıyla kişioğlunun başka bir gerçekliğin kucağında kendisini bulması demektir.

Mamafih final kısmına geldik!

Kişioğlunun yeryüzünün halifesi olarak yaratıldıktan sonra yapabileceği en önemli iş, eşrefi mahlûkat olmayı başarmasıdır. Yaptı diyelim, peki sonra? Tabii ki hakiki rüyalar görebilmeyi istemelidir.

Nasıl mı?

Dua ile…

* Sinemada Gerçeklik ve Düşsellik / Hakikat ve Yalan / Prof. Dr. Oğuz Adanır

İki Dünya Arasında yazısı ilk önce Günce Sinema üzerinde ortaya çıktı.

Şeytan Ayrıntıda mı Gizli?

Aziz GÖKTEPE — Sat, 17 Oct 2020 22:05:29 +0000

Konumuz bir makinenin çalışma prensibi olsaydı belki daha rahat olabilirdik fakat konumuz hayat… Ressamın, çizdiği bir resmin aynısını istese bile asla tekrar çizemeyeceği hakikati elimizde… Muhasebecinin sadece hesap makinesi ile giren çıkanları hesaplamasından öte bir şeyden bahsetmeye çalışıyoruz.

Haydi, yönetmenin eserini nasıl tasarlandığını konuşalım. Film sanatının bir endüstri olmadığı düşüncesine sahip olanlar aslında binayı yapanların mimar olduğunu bilirler. Biz de film sanatındaki yönetmenin hakkını müteahhitlerden alıp kendisine teslim etmeye çalışırken aslında onun kafasının içindekileri merak ediyoruz.

Bir film, yönetmeni kadardır. Yönetmenden daha büyük bir belirleyici yoktur film sanatında. Filmin yapımına dahil olan herkes yönetmenin ne yapmaya çalıştığını anlamalıdır. Lafı istediğimiz yere getirdik diyebiliriz. Tam bu noktada soru şu: yönetmen filmini yaparken nasıl bir örgü örer?

Her zamanki gibi iki yol var önümüzde; tüme-varım veya tümden-gelim.

İlk yolda yönetmen her ilmeği göz önüne alıp onun en mükemmel halini yakalamaya çalışır ardından mozaik tarzı yan yana dizilen muhteşem (!) parçalardan bir kazak örer. Yönetmenin aklında tabii ki kazağın bitmiş hali vardır fakat daha çok kilitlendiği yer parçalardır ve finalde ortaya çıkacak şey zaten tartışmasız muhteşem olacaktır. Adeta bir yazılımcı gibi düşünür. Tasarlanan her parça kendi başına da hayatına devam edebilir. Garip değil mi?

İkinci seçenekteyse yönetmenin aklında fikrinde kazağın bitmiş hali vardır. Oraya kilitlenmiştir. Zayıf ilmeklerin de yeri vardır bu kazakta, hata kaldırabilir. Her parça kendi başına anlamlı değildir, başının bağlı olduğu ana bir fikir vardır dolayısıyla parçalanamaz. Yönetmen kendi elinin altındakilere sorumluluk vermekten çekinmez.

Son söz olsun, yönetmenin elinden çıkan bir filmin adeta mühendislik eseri bir makine mi yoksa şahit olunacak kadar basit bir hayat karesi mi olduğuna karar vermek durumundayız. Sindirim sistemimizi zorlarsak, evet, taş yesek de mide öğütmeye çalışabilir fakat buna ne gerek var?

Şeytan Ayrıntıda mı Gizli? yazısı ilk önce Günce Sinema üzerinde ortaya çıktı.

Sinema Ne Zaman

Aziz GÖKTEPE — Sun, 26 Jul 2020 18:55:01 +0000

-0-

Öyle bi sahne izliyorsunuz ki…

Tüm sinir uçlarınıza dokunan, sizi kaldırıp olduğunuz yerden başka bir mekana götüren bir sahne…

Hormonlarınız tavan yapmış, ayaklarınız yerden kesilmiş, doymak duygusunun unutulduğu bir andan bahsetmeye çalışıyoruz.

Sinemanın kendine has zaman ve mekanını düşünün…

Yaşadığınız, şahit olduğunuz hayatın içinde var olan bir başka zaman ve mekandasınız;

Bir çeşit rüya veya bir çeşit oyun bu…

İkisinden biri

Buna, bir başka bağlantı ile esas bağlı olduğunuz yeryüzünden kopma diyoruz ya da kopmama…

Peki nasıl olacak?

İlk açtığınız kapıyı unutmadan diğer kapıları birer birer açacaksınız ve yolculuğunuzu o ilk açtığınız kapı dizayn edecek.

Kaybolmak an meselesi…

Tutunacak bir tutamak bulamamak ve savrulmak

Sinemadan bahsederken aslında iki ihtimali göz önüne getirmeliyiz.

Koca bir çınar misali kökten var olmak hatta kökten başka bi şey olmamak

ya da

Köksüz olmak

-1-

İnsan olmanın verdiği açlık, bizim bu dünyada başımıza gelecekleri müstakilen yaşamamıza engel olur. Tabiatımızın mühtelif kırıkları karşılaştığımız olaylar karşısında pozisyonumuzu belirler. Karakterimizi veya niyetimizi ortaya koyarken, biz aslında ne kadar biziz, tartışılır.

Meseleyi kendimizden uzaklaştıracaksak eğer, gündem ettiğimiz şey sorumluluklarımız değil de bizim belirlemeye muktedir olmadığımız atmosfer şartlarıysa biz konuyu mutlaka virüse getirir, mühürleriz. “Hastalık” deriz. “Virüsten kaynaklanıyor” der geçeriz veya tarafımıza yöneltilen “Deli bu” iddialarına genetik bilimi tarafından ele alır, “Bunun babasında da bu hastalığın geni vardı” deriz.

Soru şu;

Hiç olmadığı kadar ciddi ciddi düşünmeye ve meseleleri ele vermeye değil de ele almaya var mısınız? Yok musunuz?

-2-

Kahkahayı tebessüm ile değiştirmek nasıl olur? Anlatayım.

Bir metabolizma denge arar, delicesine hayatı boyunca aradığı şey odur.

Düzen böyle kurulmuş, inanmıyorsanız, kalkın bakın…

Her insan doğarken iyi bir donanım ve işletim sistemi ile dünyaya gelir.

Farkında olamasa da doğru yol üstündedir ve henüz tabiatında çatlaklar oluşmamıştır.

Biz birilerinin dediği gibi günahkar olarak dünyaya gelmeyiz, gelmedik.

İşte, Sinema ne zaman, bu karambolde fark edilmeli!

Tüm ağzının içi görünürcesine, adeta ağlar gibi gülen, unutkan, türedi, günahkar insandan;

tebbüssüm eden, hatırlayan, emanet sahibi temiz insana varmak için…

Sinema her zaman.

Sinema Ne Zaman yazısı ilk önce Günce Sinema üzerinde ortaya çıktı.